49. Ders Arapça Öğreniyorum | Ecvef Fiiller ve Ecvef Fiillerde Mazi Fiil Çekimleri

Mu‘tell fiiller grubunun ikinci ögesi ecvef fiillerdir. Orta harfi, yani ‘aynu’l-fi‘l’i illetli olan fiillere ecvef fiiller denir. Ecvef fiiller bu illetli harfin vav ( و) ya da ye ( ي) oluşuna göre ikiye ayrılır:

• İlletli olan orta harf vâv ise bu fiile ecvef-i vâvî,

قال (söyledi, dedi) قام / (kalktı) / نام (uyudu) / فازَ (kazandı)

• İlletli olan orta harf ye ise bu fiile ecvef-i yâ’î adı verilir.

سارَ (yürüdü) / باع (sattı) gibi.

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü üzere bu fiillerin hepsinde orta harfler eliftir. İster ecvef-i vâvî, ister ecvef-i yâ‘î olsun orta harfler hep elif olarak görünürler. Sebebi şu kuraldır:

Kural: İlletli harf harekeli, kendisinden önceki harf de harekeli ise illetli harf harekesinden arındırılarak kendisinden önceki harfin harekesine uygun bir illetli harfe dönüştürülür.

Bu kuralı örneklendirelim:

قَوَمَ ← قامَ

سَيَلَ ← سالَ

بَيَعَ ← باعَ

نَوِمَ ← نامَ

Ecvef fiildeki elifin aslının vâv mı yoksa ye mi olduğu fiilin muzârisinde görünür (fiil 1. kalıptansa asıl olan vâv harfi; ikinci kalıptansa asıl olan ye harfi fiilin muzârisinde ortaya çıkar). 4. kalıptan olan ecvef fiillerde, ينام – نام örneğinde olduğu gibi asıl olan vâv harfi muzâride değil, ancak mastar formunda ( – نوم nevm) kendini gösterir.

İlletli harf, adından da anlaşılacağı üzere, bir nevi hasta olarak; hareke ise harfin üzerinde bir yük olarak kabul edilir. Hastaya yük yüklenmeyeceği gibi, kelime başında olmadığı sürece illetli harfe de yük yüklenmemesi, yani hareke verilmemesi esastır.

Ecvef Fiilin Mâzî Çekimi

Ecvef fiilin mâzî (di’li geçmiş zaman) çekiminde fiilin kaçıncı kalıptan olduğunu bilmek önemlidir. Çünkü aşağıda görüleceği üzere ecvef fiil üçüncü şahıs dişil çoğuldan itibaren yapısal bir değişikliğe uğrar. Ecvef-i vâvî türünden bir ecvef fiil olan قال (söyledi) fiili örneğinde bu çekimi inceleyelim:

Fiilin هُنَّ zamiri ile mâzi çekimini yapmanız istendiğinde, büyük olasılıkla هُنَّ قالْنَ biçiminde bir cevap vermek isteyeceksinizdir; ancak bu çekim doğru değildir. Fiilin bundan sonraki çekimini doğru yapabilmemiz için şu kuralları bilmemiz zorunludur:

Kural 1- Arapçada kendisinden önceki harekeyi uzatmada kullanılan illetli harfler, esasen sükûn ile harekeli kabul edilirler.

Kural 2- Arapçada sükûn ile harekeli iki harf yan yana gelmez.

Kural 3- İki sükûnlu harfin yan yana gelmesi durumunda, bu harflerden biri sağlam, diğeri illetli harftir; sağlam olanı ayakta kalırken illetli olanı düşer.

Şimdi çekimde kaldığımız yere dönecek olursak; هُنَّ قالْنَ biçimindeki yanıtımızın neden yanlış olduğunu bu kurallardan sonra anlamış oluyoruz. Nûn-u nisve’den önceki harf hep sükûn ile harekeli olduğundan ve elif de sükûn ile harekeli kabul edildiğinden, yukarıdaki kurallar gereği iki sükûn yan yana gelemez ve sağlam olanı ayakta kalırken, illetli olan elif düşer: هُنَّ قلْنَ

Üçüncü çoğul dişilden itibaren “iki sükûnlu harf yan yana gelmez” kuralı gereği illetli harfi attıktan sonra, fâ’u’l-fi‘l’in harekesinde de mutlaka değişiklik yaparız. Fâ’u’l-fi ‘l’i, yani baştaki harfi nasıl harekelememiz gerektiğine ilişkin yol gösterici kuralımız şudur:

Kural 4- Fiil birinci kalıptansa fâ’u’l-fi‘l damme ile, birinci kalıptan değilse fâu’l-fi‘l kesra ile harekelenir.

قال fiili birinci kalıptan olduğu için bu durumda قُلْنَ şeklinde harekelenecek ve fiilin çekimine bu şekilde devam edilecektir.

Bu açıklamalardan sonra ecvef-i vâvî’nin mâzî çekimine bakalım:

Şimdi de ecvef-i yâ’î türünden, ikinci kalıptan gelen سارَ (yürüdü) fiilini mâzî formda çekelim:

Görüldüğü üzere سارَ fiilinin illetli harfi de, üçüncü çoğul şahıs dişil formundan itibaren düşürülmüş ve fiil ikinci kalıptan olduğu için üçüncü şahıs dişil çoğuldan itibaren fâ’u’l-fiilin harekesi kesra yapılmıştır.

Sevgi Paylaştıkça Artar
Kudret Uğurlu Eminsoy

Kudret Uğurlu Eminsoy

Emekli Binbaşı İlahiyatçı Öğretmen Yazar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir