40. Ders Arapça Öğreniyorum | Muzaaf Fiillerde Emir ve Nehiy Çekimi – 2.Bölüm

Muda‘‘af Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi

Bir muda‘‘af fiil olan مَدَّ (uzattı) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sulâsî fiillerde emr-i hâzır kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir. Buna göre:

  1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْتَ تَُدُّ
  2. Baştaki muzâraat harfi atılır: مُدُّ
  3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf (burada –mim- harfi) harekeli olduğu için okunabiliyor, bu yüzden başa elif getirilmesine gerek bulunmuyor.
  4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: مُدَّ (Burada şeddenin üstündeki damme harekesinin fethaya dönüştüğünü ve bunun bir cezm alâmeti olduğunu hatırlayınız!)

Emr-i hâzır bulma kuralını, ikinci şahsa ait diğer formlar üzerinde de uygulayacak olursak, şöyle bir sonuç elde ederiz.

Bazen muda‘‘af fiilin “ikinci tekil şahıs eril” formu ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formlarında emr-i hâzırlar; fiilin asıl hâli, yani şedde kullanılmadığı, idgâmsız hâli olan مَدَدَ – يَْدُدُ yapısı dikkate alınarak kullanılır. Bu durumda emr-i hâzır formu, ilgili şahıslar için -tıpkı sâlim bir fiilde olduğu gibi- şöyledir:

Buna göre, bir muda‘‘af fiil olan مَدَّ fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:

Muda‘‘af Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi

Hatırlayacağınız üzere nehy-i hâzır, ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına nehiy lâ’sı ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapılıyordu. Nehiy lâ’sı, başına geldiği muzâri fiili cezm ediyor, anlamı olumsuz emre çeviriyordu.

Dolayısıyla مدَّ fiilinin nehy-i hâzır çekimini ilgili şahıslar için aşağıdaki gibi yaparız. Burada da fiilin “ikinci tekil şahıs eril” ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:

Muda‘‘af Fiilin Emr-i Gâib Çekimi

Emr-i gâib formunun üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu daha önce görmüştük. Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına kesra ile harekeli bir emir lâm’ı ( لام الأمر ) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz. Bu “emir lâmı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını da dilek-istek kipine çevirir.

Şimdi مَدَّ fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim. Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:

Muda‘‘af Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi

Nehy-i gâib formunun üçüncü şahıslara yönelik olumsuz emir kipi olduğunu daha önce görmüştük. Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına “nehiy lâ’sı” ( لا الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz. Bu “nehiy lâ’sı”, başında kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını olumsuz emir kipine çevirir.

Şimdi مَدَّ fiilinin nehy-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim. Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:

Emr-i hâzır:

(Bahçedeki ağaçları sayınız.) . عُدّوا الأشْجارَ في الحَديقَة

عُدّوا : Emr-i hâzır, ikinci çoğul şahıs eril, meczûm, cezm alâmeti nûn harfinin düşürülmesi, fâ‘ili bitişik zamir olan vâvu’l-cemâ‘a ( .(و

الأشْجارَ : Mef‘ûlun bih, mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.

في : Harf-i cer

الحَديقَة : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Nehy-i hâzır:

(Arkadaşından şüphelenme!) ! لا تَشُكَّ في صَديقِكَ

لا : Lâ en-nâhiye (muzâri fiilin başına gelir, onu cezm eder ve anlamını olumsuz emir kipine çevirir).

تَشُكَّ : Muzâri fiil, ikinci şahıs, tekil, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü muda‘‘af fiil.

في : Harf-i cer

صَديقِ : صَديقِك Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, ayrıca muzâf; ك muzâfun ileyh, mahallen mecrûr, çünkü zamir (zamirler mebnîdir, değişmez).

Emr-i Gâib:

(Bu yoldan geçsin.) . لِيَمُرَّ مِنْ هذا الطّريقِ

لِ : Lâmu’l-emr

يَُرَّ : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, tekil, eril, başındaki lâmu’l emr’den dolayı meczûm, cezm alâmeti sondaki fetha, çünkü muda‘‘af fiil, fâ‘il gizli zamir ( .(هُو

مِنْ : Harf-i cer

هذا : İşaret sıfatı (ismu’l-işâra), mahallen mecrûr, çünkü mebnî.

الطّريقِ :Muşârun ileyh, mecrûr (çünkü işaret sıfatına uymak zorunda), cer alâmeti sondaki kesra.

Nehy-i Gâib

(Çabalamaktan bıkmasınlar!) ! لا يََلّوا مِن الجَهْدِ

لا : Lâ en-nâhiye (muzâri fiilin başına gelir, onu cezm eder ve anlamını olumsuz emir kipine

çevirir).

يََلّوا : Muzâri fiil, üçüncü şahıs, çoğul, eril, başındaki lâ en-nâhiye’den dolayı meczûm, cezm

alâmeti sondaki nûn’un düşmesi (hazfu’n-nûn), fâ‘ili bitişik özne zamiri vâvu’l-cemâ‘a ( .(و

مِن : Harf-i cer

الجَهْدِ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.

Sevgi Paylaştıkça Artar
Kudret Uğurlu Eminsoy

Kudret Uğurlu Eminsoy

Emekli Binbaşı İlahiyatçı Öğretmen Yazar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir