10. Ders Arapça Öğreniyorum | Sülasi (Üç Harfli) Fiiller ve Aksam-ı Seba

Sülasi Fiiller

Arapçada fiiller, en az üç harften oluşmaktadır. Üç harften oluşan fiillere, “üç harfli” anlamında “sülâsî” diyoruz. Sülâsî fiiller, yapısal özelliklerine göre yedi farklı ad altında kümelenirler. Bu yedi kümenin tümünü ifade etmek için aksâm-ı seb‘a (yedi grup -fiil-) kavramı kullanılır. Üç harfli fiillere bir, iki ya da üç harf eklemek suretiyle yeni fiiller elde edilir. Bu tür fiillere ise, “sülâsî fiile harf eklenerek elde edilmiş” anlamında “sülâsî mezîd” fiil denir. Eklenen harfle birlikte sülâsî fiilin anlamı da değişir. Üç harften oluşan fiil, “herhangi bir ek harfi yok” anlamında “mücerred” nitelemesi ile birlikte “sülâsî mücerred” biçiminde de kullanılmaktadır.

Türkçede de kullanageldiğimiz fiil kelimesi, esasen Arapçadır ve , ‘ayn ve lâm ( فعل ) harflerinden oluşmaktadır.

Fiil kelimesinin ilk harfi olan harfi, üç harften oluşan bütün fiillerin ilk harflerini sembolize eder ve bütün sülâsî fiillerin ilk harfi fâu’l-fi‘l (fi‘l kelimesinin fâ’sı) kavramı ile adlandırılır. Örneğin كَتَبَ fiilinde fâu’l-fi‘l ك harfi; شَرِبَ fiilinde fâu’l-fi‘l ش harfidir.

Fiil kelimesinin ikinci harfi olan ‘ayn harfi, üç harften oluşan bütün fiillerin ikinci harfini sembolize eder ve sülâsî fiillerin ikinci harfi ‘aynu’l-fi‘l (fi‘l kelimesinin ‘ayn’ı) kavramı ile adlandırılır. Örneğin كَتَبَ fiilinde ‘aynu’l-fi‘l ت harfi; شَرِبَ fiilinde ‘aynu’l-fi‘l ر harfidir.

Fiil kelimesinin üçüncü, yani son harfi olan lâm harfi, üç harften oluşan bütün fiillerin üçüncü, yani son harflerini sembolize eder ve bütün sülâsî fiillerin üçüncü, yani son harfi lâmu’l-fi‘l (fi‘l kelimesinin lâm’ı) kavramı ile adlandırılır. Örneğin كَتَبَ fiilinde lâmu’l-fi‘l ب harfi; جَلَسَ fiilinde lâmu’l-fi‘l س harfidir.

Aksâm-ı Seb‘a الأقسام السبعة

Sülâsî fiiller, yapısal özelliklerine göre yedi farklı ad altında kümelenirler. Bu yedi kümenin tümünü ifade etmek için aksâm-ı seb‘a (yedi grup -fiil-) kavramı kullanılır. Sülâsî fiiller önce yapılarında illetli harf ( yani ا – و – ي ) bulundurup bulundurmamalarına göre ikiye ayrılır:

  1. Sahîh Fiiller: Yapısında illetli harf bulundurmayan fiiller.
  2. Mu‘tell Fiiller: Yapısında illetli harf bulunduran fiiller.

Sahîh Fiiller

  • Sâlim Fiiller
  • Muda’’af Fiiller
  • Mehmûz Fiiller

Mu’tell Fiiller

  • Misâl Fiiller
  • Ecvef Fiiller
  • Nâkıs Fiiller
  • Lefîf Fiiller

Sahih Fiiller:

Kendi içinde biçimlerine göre üç gruba ayrılır:

  1. Sâlim Fiil: Yapısında hemze veya şedde bulunmayan sahih fiillerdir.

كَتَبَ yazdı/ شَرِبَ içti / جَلَسَ oturdu gibi.

  1. Mudâ‘‘af Fiil: Yapısında şedde bulunan sahîh fiillerdir.

مَدَّ uzattı / فَرَّ kaçtı / شَدَّ çekti gibi.

  1. Mehmûz Fiil: Yapısında hemze bulunan fiillerdir. Hemzenin fiilin başında, ortasında veya sonunda oluşuna göre mehmûz fiiller üçe ayrılır.
  • Mehmûzu’l-Fâ: İlk harfi, yani fâu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillerdir.

أَكَلَ (ekele) yedi / أَمَرَ (emera) emretti

  • Mehmûzu’l ‘Ayn: Orta harfi, yani ikinci harfi, yani ‘aynu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillerdir.

سَأَلَ (se’ele) sordu / سَئِمَ (se’ime) bıktı

  • Mehmûzu’l-Lâm: Son harfi, yani lâmu’l-fi‘l’i hemzeli olan fiillerdir.

قَرَأَ (kara’e) okudu / بَرَأَ (bera’e) yarattı gibi.

Mu‘tell Fiiller:

Yapısında illetli harf bulunan fiillere mu‘tell fiiller denir. Mu‘tell fiiller dörde ayrılır.

  1. Misal Fiil: İlk harfi, yani fâu’l-fi‘l’i illetli olan fiillere misal fiiller denir. Misal fiiller bu illetli harfin vav ( و) ya da ye ي oluşuna göre ikiye ayrılır:
  • Misâl-i Vâvî: İlletli harfi vâv olan misâl fiillerdir.

وَجَدَ (vecede) buldu / وَصَلَ (vasale) vardı, ulaştı / وَقَفَ (vakafe) durdu

  • Misâl-i Yâ’î: İlletli harfi ye olan misal fiillerdir.

يَسُرَ (yesura) kolaylaştı / يَنَعَ (yene‘a) olgunlaştı gibi.

 

  1. Ecvef Fiil: Orta harfi, yani ‘aynu’l-fi‘l’i illetli olan fiillere ecvef fiiller denir. Ecvef fiiller bu illetli harfin vav ya da ye oluşuna göre ikiye ayrılır. Ortada bulunan ve zorunlu olarak elif görünen (nedeni ecvef fiiller işlenirken anlatılacaktır) illetli harfin aslı vâv ise bu tür fiile ecvef-i vâvî; ortada bulunan ve zorunlu olarak elif görünen illetli harfin aslı ye ise bu tür fiile ecvef-i yâ’i adı verilir.
  • Ecvef-i Vâvî:

صامَ (sâme) oruç tuttu / قامَ (kâme) kalktı

  • Ecvef-i Yâ’î:

سالَ (sâle) aktı / باعَ (bâ‘a) sattı gibi.

 

  1. Nâkıs Fiil: Son harfi, yani lâmu’l-fi‘l’i illetli olan fiillere nâkıs fiiller denir. Nâkıs fiiller, elif-i memdûde veya elif-i maksûre olarak görünen bu illetli harfin aslının vav ya da ye oluşuna göre ikiye ayrılır. Sonda bulunan illetli harfin aslı vâv ise nâkıs-ı vâvî, ye ise nâkıs-ı yâ’î adı verilir.
  • Nâkıs-ı Vâvî:

دَعا (de‘â) çağırdı

  • Nâkıs-ı Yâ’î:

رَمى (remâ) fırlattı, attı gibi.

 

  1. Lefîf Fiiller: Yapısında iki tane illetli harf bulunduran fiillerdir. Lefîf fiiller bu illetli harflerin bulundukları yere göre ikiye ayrılır. İlk ve son harfi illetli ise Lefîf Mefrûk, yani araları açık olan lefîf; illetli harfler yan yana ise Lefîf Makrûn, yani bitişik lefîf adı verilir.
  • Lefîf Mefrûk:

وَفَى (vefâ) vefalı oldu

  • Lefîf Makrûn:

رَوى (revâ) rivayet etti, anlattı gibi.

Sevgi Paylaştıkça Artar
Kudret Uğurlu Eminsoy

Kudret Uğurlu Eminsoy

Emekli Binbaşı İlahiyatçı Öğretmen Yazar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir